मुख्य अंशहरू
- आदिवासी रैथानेहरूको स्वत्वलाई कुल्चेर ढोरपाटनमा पर्यटनका नाममा जंगली जनावरको मोल तोकिँदैछ।
- ढोरपाटन सिकार आरक्षले स्थानीय समुदायको रायलाई बेवास्ता गर्दै बाह्य पर्यटकका लागि सिकारको अनुमति दिएको छ।
- आर्थिक रूपमा आरक्ष व्यवस्थापन घाटामा चलिरहे पनि स्थानीय समुदायको प्रत्यक्ष लाभ नगण्य।
- नाउरको संख्यामा ठूलो गिरावट देखापर्दै, जलवायु परिवर्तन र मानवीय हस्तक्षेपका कारण पारिस्थितिकीय असन्तुलन।
ढोरपाटन सिकार आरक्षले आदिवासी समुदायको अस्तित्व र परम्परागत जीवनशैलीमाथि गम्भीर असर पारिरहेको छ। सिकार आरक्षको संरचनाले स्थानीयवासीको भौतिक र सांस्कृतिक स्वत्वलाई कुल्चेर पर्यटनका नाममा जंगली जनावरको मोल तोक्न थालेकोमा स्थानीय बासिन्दाहरू र अधिकारकर्मीहरू आक्रोशित छन्। सवाल उठिरहेको छ कि जंगलमा आफ्नो प्राकृतिक तरिकाले खेली हुर्केका जनावरहरूको मोल तोक्ने अधिकार कसलाई छ?
ढोरपाटन क्षेत्रमा आदिवासी समुदायहरूले शताब्दीयौंदेखि आफूले जोगाउँदै आएको पारिस्थितिक प्रणालीमा हस्तक्षेप हुँदै आएको छ। जंगलमा आफ्नो अस्तित्वका लागि संघर्ष गर्ने जनावरहरूको सिकार पर्यटकका लागि आकर्षणको साधन बनेको छ। स्थानीय बासिन्दाहरूको दाबी अनुसार, पर्यटनका नाममा आरक्षलाई नाफामूलक बनाउने नाममा आदिवासीहरूको मोल-मूल्य र परम्परागत ज्ञानलाई बेवास्ता गरिएको छ।
आदिवासी समुदायको असन्तुष्टि
आर्थिक वर्ष २०७४/७५ देखि २०७९/८० सम्म ढोरपाटन सिकार आरक्षबाट सिकार खेलेबापत प्रतिवर्ष औसत १ करोड ५२ लाख रुपैयाँ आम्दानी भए तापनि, आरक्ष व्यवस्थापनमा प्रतिवर्ष ५ करोड ८४ लाख रुपैयाँ खर्च भएको छ। यो घाटा अर्थतन्त्रको दृष्टिकोणबाट मात्र नभई सामाजिक न्याय र आदिवासी अधिकारका दृष्टिबाट पनि गम्भीर छ।
सिकार आरक्षले स्थानीय बासिन्दाहरूको भूमिमा बाह्य पर्यटकलाई सिकार गर्न दिने मात्र होइन, उनीहरूको आर्थिक लाभलाई पनि सीमित गरिरहेको छ। म्याग्दी, बागलुङ, रुकुमका प्रभावित क्षेत्रहरूमा २९३ जनामा गरिएको एक सर्वेक्षणअनुसार ८८ प्रतिशतले आरक्षको व्यवस्थापनप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरेका छन्।
पारिस्थितिकीय असन्तुलन र नाउरको संख्यामा गिरावट
सन् १९७९ मा ढोरपाटन क्षेत्रमा २,५९३ नाउर रहेका तथ्यांक रहेकोमा, सन् २०२१ सम्म आइपुग्दा यो संख्या घटेर १,२९० मात्र बाँकी रहेको छ। यसले ४० वर्षको अवधिमा नाउरको संख्यामा ५१ प्रतिशतको गिरावट देखाउँछ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार सिकारको असरले नाउरको संख्या घट्नुका साथै बच्चा जन्मदर पनि निकै कम भएको छ। १९७९ मा प्रति १०० माउमा ८३ बच्चा हुने तथ्यांक रहेकोमा २०२१ मा यो संख्या घटेर ३७ मा सीमित भएको छ।
जलवायु परिवर्तन र मानवीय हस्तक्षेप
धौलागिरि क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धिसँगै पानीका स्रोतहरू घटिरहेका छन् भने वन क्षेत्र पनि सुक्दै गइरहेको छ। सन् १९९० देखि २०१९ सम्मको ३० वर्षे विश्लेषणअनुसार पानीको आवरण २.८ प्रतिशत घटेको देखिन्छ। यस क्षेत्रका परम्परागत पद्धतिहरू हराउँदै जानु, गाईबस्तुहरू घट्नु र स्थानीय भूमिमा परिवर्तन हुनुजस्ता कारणले पारिस्थितिकीय असन्तुलन बढाएको देखिन्छ।
निष्कर्ष
ढोरपाटन सिकार आरक्षमा बाह्य पर्यटकहरूलाई सिकारको सुविधा दिँदा नाफा मात्र होइन, आदिवासी समुदायको अस्तित्व र पारिस्थितिकीमा समेत नकारात्मक प्रभाव परेको छ। नाउरको घट्दो संख्या, बच्चाको जन्मदरमा कमी र जलवायु परिवर्तनले पारिस्थितिकीय प्रणालीलाई थप कमजोर बनाउँदै लगेको छ। राज्यले आदिवासी समुदायको सुझावलाई प्राथमिकता दिएर आरक्ष व्यवस्थापनको पुनरावलोकन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
